ଗ୍ରୀଷ୍ମର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତାତି ପରେ ଆକାଶରୁ ଭାସି ଆସୁଥିବା ଗଡ଼ଗଡ଼ ଧ୍ୱନିକୁ ଆମେ ଓଡ଼ିଆରେ ‘ମେଘ ମହ୍ଲାର’ କହୁ। ‘ମହ୍ଲାର’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା ଗର୍ଜନ ବା ରଣହୁଙ୍କାର। ଆଷାଢ଼ ମାସ ଆରମ୍ଭରୁ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରୁ କଳା ମେଘ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଗେଇ ଆସେ। ଦୂରୁ ଗୁମୁ ଗୁମୁ ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ପରେ ବିଜୁଳି ଝଲସି ଉଠେ। ଶୀତଳ ପବନ ବହି ଧୂଳି ଉଡ଼ାଇ ନିଏ। ଗଛପତ୍ର କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ନାଚେ। ଏଇ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ମେଘ ମହ୍ଲାର ଅଂଶ। ମେଘ ମହ୍ଲାର କେବଳ ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ, ଏହା ବର୍ଷା ଆସିବାର ସୁନିଶ୍ଚିତ ସଙ୍କେତ। ଚାଷୀ ଭାଇମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ହେଉଛି ଜୀବନଦାୟୀ ବାର୍ତ୍ତା। ସାରା ବର୍ଷ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିବା ଫଟା କ୍ଷେତ ଉପରେ ପ୍ରଥମ ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିବାର ଖବର ମେଘ ମହ୍ଲାର ହିଁ ଦେଇଥାଏ। ଚାଷୀ ଲଙ୍ଗଳ ଧରି କ୍ଷେତକୁ ଦୌଡ଼େ, ମା’ ମାନେ ଆମ୍ବ ଗଛ ତଳେ ପଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରଥମ ପାଣି ଛିଞ୍ଚି ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାନ୍ତି, ପିଲାମାନେ ବର୍ଷାରେ ଭିଜି ଖେଳିବା ପାଇଁ ଦୌଡ଼ନ୍ତି। ମେଘ ମହ୍ଲାର ଧରି ଆଣେ ଶୀତଳତା, ଆନନ୍ଦ, ଆଉ ନୂଆ ଆଶା। ବିଜ୍ଞାନ କହେ, ବର୍ଷା ପୂର୍ବରୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଉତ୍ତାପ ଓ ଚାପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ଯାହା ମେଘ ଗର୍ଜନର ରୂପ ନିଏ। କିନ୍ତୁ ଆମ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ବିଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, ଏହା ଭାବନା। ମହାକବି କାଳିଦାସ ତାଙ୍କ ‘ମେଘଦୂତ’ କାବ୍ୟରେ ମେଘକୁ ଦୂତ କରି ବିରହୀ ପ୍ରେମୀର ବାର୍ତ୍ତା ପଠାଇଥିଲେ। ଓଡ଼ିଆ ଲୋକଗୀତରେ ମଧ୍ୟ ମେଘ ମହ୍ଲାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ – “କଳା ମେଘ ଘୋଡ଼ିଲା ଆକାଶ, ଗଡ଼ଗଡ଼ ହେଲା ମହ୍ଲାର”। ମେଘ ମହ୍ଲାର ଶୁଣି ଆମ ଜାତୀୟ ପକ୍ଷୀ ମୟୂର ମଧ୍ୟ ପୁଲକିତ ହୋଇ ପକ୍ଷ ମେଲି ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରେ। ମୟୂର ନୃତ୍ୟ ଆଉ ମେଘ ମହ୍ଲାର ମିଶି ବର୍ଷା ଋତୁକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦିଅନ୍ତି। ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ମେଘକୁ ଦେବତା ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷା ଦେବତା। ମେଘ ମହ୍ଲାର ହେଉଛି ତାଙ୍କ ଆଗମନର ଢ଼ୋଲ। ପାଲା ଗାୟକ ମାନେ ବା ସାଧକ ମାନେ ମେଘ ମହ୍ଲାର ଗାନ କଲେ ବର୍ଷା ହେବା ଲୋକକଥା ସହ ଅନେକ ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
ଓଡ଼ିଶା ଏକ କୃଷି ପ୍ରଧାନ ରାଜ୍ୟ। ଏଠାକାର ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବୈତରଣୀ ନଈ ମେଘଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଚାଷୀଙ୍କ ଜୀବନ ନୌକା କୁ ବାହି ନିଅନ୍ତି। ମେଘ ମହ୍ଲାର ଠିକ୍ ସମୟରେ ନ ଆସିଲେ ଅନାବୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ତେଣୁ ଆମ ସଂସ୍କୃତିରେ ମେଘ ମହ୍ଲାର ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପରେ। ମେଘ ମହ୍ଲାର ଆମକୁ ତ୍ୟାଗର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ମେଘ ନିଜେ ଜଳ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ସମାନ ଭାବେ ବର୍ଷା କରି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ସେ ରାଜା-ପ୍ରଜା, ଧନୀ-ଗରିବ ଭେଦ କରେନି। ଏହା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ସମାଜ ପାଇଁ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର ସେବା କରିବା ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ। ଆଜିକାଲି ପ୍ରଦୂଷଣ ଓ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ମେଘ ମହ୍ଲାର ଠିକ୍ ସମୟରେ ଆସୁନି। କେତେବେଳେ ବହୁତ ବର୍ଷା ହୋଇ ବନ୍ୟା ହେଉଛି, କେତେବେଳେ ବର୍ଷା ନ ହୋଇ ଖରା ହେଉଛି। ଜଙ୍ଗଲ କଟିବା ଯୋଗୁଁ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି ହ୍ରାସ ପାଉଛି। ତେଣୁ ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଲା ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା କରିବା। ଅଧିକ ଗଛ ଲଗାଇବା, ଜଙ୍ଗଲ କାଟିବା ବନ୍ଦ କରିବା। ଯଦି ମେଘ ଥିବ, ତେବେ ମହ୍ଲାର ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିବ। ମହ୍ଲାର ଶୁଣିଲେ ବର୍ଷା ହେବ, ବର୍ଷା ହେଲେ ଧରଣୀ ମାତା ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା ହୋଇଉଠିବ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଇପାରେ, ମେଘ ମହ୍ଲାର ହେଉଛି ଆକାଶର ସଙ୍ଗୀତ। ସେ ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣି ପ୍ରକୃତି ଜାଗେ, ଜୀବନ ଜାଗେ, ଆଶା ଜାଗେ। ଆସନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ମେଘ ମହ୍ଲାରର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରଖି ପ୍ରକୃତିକୁ ସବୁଜ ରଖିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ି ମଧ୍ୟ ମେଘ ମହ୍ଲାର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇପାରିବେ।
